Ciekawe linki

 

 

 

 

 

 


 

 


 

 


 

 

Kazimierz Wielki

 

Kazimierz Wielki

 

Syn królewski

 

Kazimierz urodził się 30 kwietnia 1310 roku w Kowalu jako najmłodszy syn Władysława Łokietka i Jadwigi Bolesławówny. Na chrzcie nadano mu imię dziada po mieczu – Kazimierza, księcia kujawskiego. Kazimierz miał dwóch starszych braci, Stefana i Władysława, którzy zmarli odpowiednio w 1306 i 1312 roku – Kazimierz już w wieku dwóch lat został jedynym dziedzicem Łokietka. Miał również trzy siostry – Kunegundę, Elżbietę i Jadwigę.

 

 

Herb Kowala, miejsca narodzin Kazimierza III Wielkiego

 

 

W roku śmierci swego ojca Kazimierz Wielki liczył sobie 23 lata. Splendor królewskiej korony, którą przywdział niemal bez zwłoki, nie równoważył jednak ogromu zadań piętrzących się przed młodym królem. Po ojcu odziedziczył Kazimierz właściwie tylko dwie, niepołączone ze sobą dzielnice: Wielkopolskę i Małopolskę[1]. Władysław Łokietek przed śmiercią polecił synowi odzyskać utracone na rzecz Krzyżaków Kujawy wraz z ziemią dobrzyńską i prawdopodobnie Pomorze Gdańskie. Na zjeździe rycerstwa polskiego jednomyślnie okrzyknięto Kazimierza nowym władcą i wyznaczono termin koronacji. 25 kwietnia w Krakowie arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował parę monarszą.

 

 

Insygnia koronacyjne Kazimierza Wielkiego

 

 

We wrześniu 1370 roku Kazimierz przebywał w swym zamku Przedbórz, w którego okolicy urządzał wielkie polowania na jelenie. 9 września, w drugim dniu łowów, jak podaje Janko z Czarnkowa goniąc jelenia, spadł z konia i otrzymał niemałą ranę w lewą goleń. Miejsce wypadku źródła lokalizują w leżącej między Przedborzem a Włoszczową miejscowości Żeleźnica. Złamanie musiało być skomplikowane, bo chory dostał wysokiej gorączki, która przez wiele dni nie ustępowała, mimo starań lekarzy. Ponadto król zawsze jak dotąd cieszący się dobrym zdrowiem, lekceważył zalecenia lekarskie. Orszak z chorym wracał do Krakowa przez kilka tygodni. Organizowano dłuższe postoje w Sandomierzu, Koprzywnicy, Osieku, Korczynie i Opatowcu. W końcu października przywieziono Kazimierza na zamek krakowski, ale  gorączka nie ustąpiła. Król zmarł 5 listopada 1370 r. i został pochowany w katedrze krakowskiej[2].

 

 

Obelisk we wsi Żeleźnica ustanowiony na pamiątkę tragicznego wypadku
Kazimierza III Wielkiego w tym miejscu, co podaje miejscowa legenda

 

 

W 1869 roku otworzono grobowiec królewski w katedrze wawelskiej. Komisja badająca szczątki monarchy stwierdziła, że jego lewa noga była złamana. To potwierdziło opowiadanie kronikarza Janka z Czarnkowa o okolicznościach zgonu króla.

 

 

Nagrobek Kazimierza III Wielkiego na Wawelu

                                             

  Insygnia grobowe Kazimierza III Wielkiego

 

 

Polityka wewnętrzna

 

Po objęciu tronu młody władca zdawał sobie sprawę, że osłabiony gospodarczo, wyniszczony wojnami i otoczony w większości przez nieprzychylnych sąsiadów kraj wymaga wielu reform. Właśnie na odbudowywaniu kraju i jego pozycji międzynarodowej upłynęło panowanie Kazimierza. Dążył przede wszystkim do zapewnienia sobie silnej pozycji w państwie, które pragnął wzmocnić zgodnie z hasłem: „jeden król, jedno prawo, jedna moneta”.

 

Kazimierz Wielki swoje panowanie rozpoczął od zreformowania systemu monetarnego. W całym kraju wprowadził jednolitą walutę – srebrne grosze. „Jedna moneta w jednym królestwie” pozwoliła ujednolicić wysokość podatków i ceł, dzięki czemu wzrosły dochody monarchy[3]. Dbał też o inne wpływy do kasy państwa, np.: z kopalń soli. Za samowolne wejście na ich teren groziła kara śmierci. Król powołał także do życia, po raz pierwszy w dziejach państwa polskiego, pieniężny skarb państwowy. Podstawą jego były dochody z prywatnych majątków monarchy, podatków gruntowych, ceł i górnictwa solnego[4].

 

 

Awers

 

Rewers

Grosz krakowski – srebrna moneta polska, wprowadzona przez Kazimierza Wielkiego w 1367 roku.

 

 

Król umiał patrzeć daleko w przyszłość. Dokonał lokacji około 100 miast i ponad 1000 wsi. Choć początkowo lokacje te nie przynosiły dochodów, to jednak pozwalały zagospodarować kraj, a z czasem mieszczanie i chłopi zaczynali płacić podatki. Przez całe swoje panowanie rozwijał on osadnictwo na terenach do niego należących i popierał zagospodarowywanie majątków możnych i Kościoła. Za jego rządów kolonizacja prowadzona była głównie w Polsce środkowej w rejonie Gór Świętokrzyskich, na Podkarpaciu i na pograniczu z Rusią.

 

 

Przykład aktu lokacyjnego wydanego przez Kazimierza III Wielkiego

 

 

Kazimierz dbał także o rozwój dużych miast. Poza nowymi lokacjami nadawał miastom istniejącym przywileje, wśród których najważniejszymi były zwolnienia celne, prawo składu i przymus drożny. Czternastowieczny rozwój miast polskich wiązał się z dalekosiężnym handlem, którego szlaki przechodziły przez Polskę[5].

 

Przy takiej polityce stopniowo skarbiec królewski napełniał się złotem i srebrem. Zasoby pieniężne pozwoliły zbudować sieć umocnień obronnych. W czasach Kazimierza Wielkiego wzniesiono 53 zamki, a 27 miast opasano murami obronnymi, co znacznie podniosło obronność kraju. Od strony państwa krzyżackiego Polskę miała osłaniać linia obronna złożona z zamków i ufortyfikowanych miast, natomiast na południu granic strzegły Orle Gniazda – zamki wybudowane, podobnie jak gniazda orłów, na niedostępnych, stromych wapiennych skałach.

 

 

Zamek w Pieskowej Skale jest jednym z bardziej znanych Orlich Gniazd. Załogę chroniły wysokie mury i baszty.
Do zamku wchodziło się przez umieszczoną w potężnej wieży bramę, do której prowadził most zwodzony.

 

 

Zamek w Olsztynie koło Częstochowy.
Przy budowie zamku wykorzystano naturalne warunki obronne:
skaliste, trudno dostępne wzniesienie, korytarze i jaskinie skalne.
 

 

W XIV wieku nastąpiły istotne zmiany w systemie obronnym kraju. Obowiązkiem służby wojskowej objęci byli wszyscy posiadacze dóbr ziemskich, rycerze osobiście, duchowni przez zastępców z pocztem zbrojnym proporcjonalnym do wielkości majątków. Kazimierz Wielki rozciągnął obowiązek na wójtów i sołtysów. Każdy musiał się wyekwipować na własny koszt. Pospolite ruszenie można było zwołać z całego terenu państwa lub tylko z niektórych ziem. Chłopów nie powoływano do służby wojskowej, mieszczanie mieli obowiązek bronić miast[6]. Polska przestała być bezbronna. Nic dziwnego, że XV – wieczny kronikarz Jan Długosz tak pisał o królu:

 

„Taką bowiem pałał gorliwością o podźwignięcie i wzbogacenie

swego królestwa, iż zastawszy Polskę glinianą, drewnianą i nieschludną,

zostawił ją murowaną, ozdobną i wspaniałą”.

 

Za czasów ostatniego Piasta, poza zamkami i murami obronnymi,  powstawały też inne budowle użyteczności publicznej, wznoszone przez bogacące się miasta, jak na przykład ratusze. Był też fundatorem wielu kościołów.

 

Król skodyfikował prawo zwyczajowe: powstały osobne prawa dla Wielkopolski - "statut piotrkowski" i osobne dla Małopolski - "statut wiślicki". Poza tym w 1356 roku na Wawelu król ustanowił Sąd Najwyższy Prawa Niemieckiego na Zamku Królewskim. Była to najważniejsza instytucja sądownicza dla miast polskich lokowanych na popularnym prawie niemieckim[7].

 

Jedną z największych zasług Kazimierza Wielkiego było ufundowanie Akademii Krakowskiej. W przywileju z 12 maja 1364 roku król napisał:
 

            „Pragnąc gorąco jako obowiązani jesteśmy, aby rzecz każda pożyteczna i wszelkie powodzenie rodzaju ludzkiego wzmagało się, w przekonaniu, że się to duchownym i poddanym naszego państwa przyda, w mieście naszym Krakowie postanowiliśmy miejsce wyznaczyć, gdzie by studium powszechne we wszelkiej nauce dozwolonej się rozwijało. I niech będzie perłą wiedzy przemożnej, aby wydawało ludzi dojrzałością rady znamienitych, cnót ozdobą jaśniejących, różnej wiedzy kierunków pełnych; niech będzie tam nauki źródło dobroczynne, z którego czerpać będą mogli wszyscy pragnący się oświecić naukowo”.

 

Zatem 12 maja 1364 roku król wydał akt fundacji uniwersytetu w Krakowie, zwany Studium Powszechnym, a potem Akademią Krakowską. W nowo powstałej akademii utworzono wydziały prawa (5 katedr rzymskiego i 3 kanonicznego), medycyny (2 katedry) oraz sztuk wyzwolonych (1 katedra). Działalność Akademii Krakowskiej nastawiona była na konkretne cele. Powstanie tej uczelni należy niewątpliwie przypisać rozsądkowi politycznemu, zapobiegliwości i  dalekowzroczności króla. Po części było jednak efektem odczuwalnego w ówczesnej Polsce braku takiej placówki. Opuszczać ją mieli ludzie dobrze wykształceni, pełniący później funkcje urzędników, tak potrzebnych w rozwijającym się państwie. Scholarzy (uczniowie) mieli szeroki zakres praw, wybierali rektora i składali mu przysięgę wierności. Profesorów opłacał skarb państwa.


 

Dziedziniec Collegium Maius w Krakowie. Jest to najstarsza część zabudowań uczelni pochodząca z XV w.

 

 

Król Kazimierz zwany był złośliwie przez niechętnych mu współczesnych "królem chłopów". Nie uważał jednak tego tytułu za obraźliwy. Doceniał bowiem znaczenie prostego ludu dla potęgi i dobrobytu królestwa, uznając rolę i wartość wkładu pracy tego stanu dla zjednoczenia Polski i na rzecz wspólnego dobra kraju.

 

 

Kazimierz Wielki nadaje przywileje włościanom

 

 

Uznawany też był za opiekuna wygnanych i prześladowanych w ówczesnej Europie Żydów i jeśli nie zapoczątkował, to ugruntował chlubne polskie tradycje tolerancyjne. To właśnie wówczas do naszego kraju przybyli tak znienawidzeni w Europie Zachodniej Żydzi. Żydzi podlegali bezpośrednio pod króla polskiego jako tak zwani "słudzy skarbu" - zagwarantowano im nietykalność osobistą, swobodę wyznania oraz oddzielne sądownictwo. Podatki przez nich płacone stanowiły znaczną część dochodów państwa. Bogaci bankierzy żydowscy wspomagali często w niedostatku skarbiec królewski. Żydzi nie posiadali własnej ziemi. Żyli jedynie w miastach, trudniąc się handlem, rzemiosłem oraz lichwą, czyli pożyczaniem pieniędzy na procent. Spowodowało to niechęć do nich Kościoła, który surowo sprzeciwiał się uprawianiu lichwy[8].

 

 

Wojciech Gerson "Kazimierz Wielki i Żydzi"

 

 

           

Polityka zagraniczna

 

Król Kazimierz Wielki okazał się świetnym dyplomatą i mądrym politykiem. Zdawał sobie sprawę, że osłabiona Polska nie jest w stanie toczyć kosztownych wojen. Z tego powodu dążył do zakończenia istniejących sporów na drodze pokojowej.  Podstawowymi wyzwaniami jakie stanęły przed Kazimierzem Wielkim było znalezienie kompromisu z Janem Luksemburczykiem mającym pretensje do tronu polskiego oraz Krzyżakami. Na zjazdach w Wyszehradzie w 1335 i 1339 roku podpisano porozumienie, na mocy którego król czeski zrzekł się pretensji do tronu polskiego za odpowiednie wynagrodzenie pieniężne (20 tysięcy kóp groszy praskich), zaś Kazimierz uznał jego zwierzchnictwo nad księstwami śląskimi.

 

W 1340 r. zmarł książę halicko - włodzimierski Jerzy II. Nie pozostawił po sobie męskiego potomka. Wobec powyższego, zgodnie z postanowieniami umowy wyszehradzkiej z 1339 r., Ruś miała zostać przejęta przez Kazimierza Wielkiego. W tym celu król zorganizował wyprawę na Ruś w 1340 r., której wynikiem było przyłączenie do Polski Rusi Halickiej. Dość pospieszne działania Kazimierza w sprawie Rusi, spowodowane były tym, iż ziemie te były również obiektem zainteresowania litewskiego[9].

 

Po kilkuletnich pertraktacjach został zażegnany spór z Krzyżakami. W 1343 r. król zawarł tzw. „pokój wieczysty” z zakonem. Na mocy pokoju Polska odzyskała Kujawy i ziemię dobrzyńską, zaś Krzyżacy zachowali Pomorze Gdańskie jako „wieczystą jałmużnę” króla polskiego. Co prawda nie udało się odzyskać Pomorza, ale sukces króla polegał na zachowaniu tytułu „pana i dziedzica Pomorza”, co w przyszłości dawało mu prawo do ubiegania się o odzyskanie tych ziem[10].

 

O znaczeniu Polski w Europie w końcowych latach panowania Kazimierza Wielkiego świadczy powierzenie mu roli rozjemcy w sporze Luksemburgów z Habsburgami, a także zorganizowania zjazdu monarchów europejskich, który odbył się w 1364 r. w Krakowie. Do stolicy królestwa przybyli wtedy: cesarz Karol IV luksemburski, Ludwik andegaweński - król Węgier, król Cypru - Piotr I Lusignin, Otto Wittlesbach - margrabia brandenburski i wielu książąt śląskich z Władysławem Opolczykiem na czele. Krakowski kongres upamiętniony został słynną ucztą, którą tradycja związała z imieniem krakowskiego rajcy Mikołaja Wierzynka. Podczas przyjęcia na honorowym miejscu zasiadał Kazimierz Wielki, choć przysługiwało ono cesarzowi. Świadczyło to o szacunku i uznaniu, jakim darzono polskiego króla[11].

 

 

Bronisław Abramowicz „Uczta u Wierzynka”

 

 

 

Korona Królestwa Polskiego

 

Po podziale dzielnicowym na państwo polskie zaczęto mówić Korona Królestwa Polskiego (z łac. Corona Regni Poloniae) - na trwałe ten termin ugruntował się za czasów Kazimierza Wielkiego. Chodziło o to, że ziemie polskie stanowią jedność i żaden władca nie mógł ich podzielić. Miało to zabezpieczyć nasz kraj przed kolejnymi podziałami dzielnicowymi. Stanowiło to także odebranie władcy tytułu "ojca narodu" - stał teraz na jego czele, ale ziemię, nad którą władzę sprawował nie była już jego własnością[12].

 

 

 

 

            Kazimierz III Wielki pozostawił królestwo obejmujące około 244 tys. km2, które zamieszkiwało blisko 2 miliony ludzi[13]. W ciągu 37 lat jego panowania powierzchnia Królestwa Polskiego powiększyła się ponad dwukrotnie.

 

 

Bilans panowania

 

Kazimierz Wielki przejął władzę w Polsce w wieku 23 lat. Bezzwłocznie po śmierci ojca dokonał swej koronacji i rozpoczął dzieło odbudowy zjednoczonego przez Władysława Łokietka kraju. Dokonane przez Łokietka zjednoczenie i przywrócenie Polsce korony królewskiej nie oznaczało oczywiście likwidacji wszystkich skutków istniejącego od ponad wieku podziału państwa. Ziemie Królestwa Polskiego były w dalszym ciągu gospodarczo niezintegrowane, niejednolite pod względem prawnym i administracyjnym, wyniszczone wewnętrznymi wojnami. Władysław Łokietek dokonał formalnego zjednoczenia Polski. Rządy Kazimierza zwanego Wielkim doprowadziły do jej rzeczywistej integracji.

 

O Kazimierzu Wielkim mówi się, że „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. Opinia ta ma podłoże w wielkich przemianach gospodarczo – społecznych, które dokonały się na ziemiach polskich w okresie jego panowania. Na forum polityki wewnętrznej król Kazimierz Wielki wprowadził wiele ważnych reform oraz zmian, za które otrzymał od potomnych przydomek „wielki”. Jego pokojowa polityka sprzyjająca gospodarczej odnowie i wzmocnieniu Korony, połączona z hojnym rozdawnictwem aktów lokacyjnych przyniosła wielki rozwój osadnictwa i ośrodków miejskich w Polsce. Kraj dzięki poparciu króla szybko nadrabiał zaległości w dziedzinie handlu, rzemiosła i górnictwa.

 

 

Sprawa następstwa tronu

 

Wobec braku męskiego potomstwa, przez cały okres panowania Kazimierza Wielkiego przewijała się sprawa sukcesji tronu polskiego przez Andegawenów. Co prawda przed śmiercią Kazimierz Wielki adoptował swojego wnuka, Kaźka słupskiego, syna swej córki Elżbiety i Bogusława V pomorskiego, przekazując mu w testamencie część państwa, ale ten fragment ostatniej woli został unieważniony przez zwolenników Andegawenów[14]. Pomimo tego, iż Kazimierz Wielki miał liczne żony, nie udało mu się doczekać legalnego syna. W 1339 r. na zjeździe w Wyszehradzie ustalił z Andegawenami prawo następstwa tronu po jego bezpotomnej śmierci. Była to cena poparcia jego polityki zagranicznej przez dynastię węgierską. Jeszcze raz w 1369 r. król Polski potwierdził prawa Andegawenów do tronu polskiego. Kiedy więc umarł na zapalenie płuc po wypadku na polowaniu w okolicach Przedborza w miejscowości Żeleźnica w 1370 r., tuż po jego pogrzebie przybył z Węgier Ludwik Andegaweński, który niezwłocznie koronował się w Katedrze wawelskiej. Tym samym wygasła dynastia Piastów jako panująca na tronie polskim.

 

 

Bibliografia

J. Wyrozumski, Kazimierz Wielki i jego dzieło (1333 – 1370), Kraków 1971.

Dzieje Polski. Atlas ilustrowany, Warszawa 2011.

B. Czwojdrak, j Morawiec, j. Sperka, Poczet królów polskich, Poznań 2012.

T. Małkowski, J. Rześniowiecki, Historia. Podręcznik dla klasy II gimnazjum, Gdańsk 2010.

www.piastowie.kei.pl

www.instytuthistoryczny.pl



[1] J. Wyrozumski, Kazimierz Wielki i jego dzieło (1333 – 1370), Kraków 1971, s. 6.

[2] B. Czwojdrak, j Morawiec, j. Sperka, Poczet królów polskich, Poznań 2012, s. 136-137.

[3] T. Małkowski, J. Rześniowiecki, Historia. Podręcznik dla klasy II gimnazjum, Gdańsk 2010, s. 67.

[4] www.piastowie.kei.pl/piast2/wielki.htm

[5] www.piastowie.kei.pl/piast2/wielki.htm

[6] Dzieje Polski. Atlas ilustrowany, Warszawa 2011, s. 51.

[7]B. Czwojdrak, dz. cyt., s. 136-137.

 

[8] www.piastowie.kei.pl/piast2/wielki.htm

[9] www.instytuthistoryczny.pl/80-kalendarium

[10] T. Małkowski, J. Rześniowiecki, dz. cyt., s.66.

[11] www.piastowie.kei.pl/piast2/wielki.htm

[12] www.piastowie.kei.pl/piast2/wielki.htm

[13]  B. Czwojdrak, dz. cyt., s. 136-137.

 

[14] Tamże, s. 137.